Çeviribilim mi Mütercim ve Tercümanlık mı? Program Seçme Rehberi

“Çeviribilim mi, mütercim ve tercümanlık mı?” sorusunun güvenilir cevabı bölüm adlarından çıkarılamaz. İki ad da teori ile uygulamayı bir arada barındıran programlar için kullanılabilir. Doğru seçim; tercih edeceğiniz üniversitenin güncel ders planına, çalışma dillerine, yazılı ve sözlü çeviri olanaklarına, teknoloji eğitimine ve uygulama koşullarına bakılarak yapılır.

Kısa cevap: Aralarındaki fark nedir?

• Çeviribilim, çeviriyi dilsel, kültürel, toplumsal ve teknolojik boyutlarıyla inceleyen akademik alanın adıdır.
• Mütercim ve tercümanlık, Türkiye’de birçok lisans bölümünün kullandığı program adıdır. “Mütercim” geleneksel olarak yazılı, “tercüman” sözlü çeviriyle ilişkilendirilse de güncel programlar bu ikisinin ötesinde dersler sunabilir.
• Bölümün adı “çeviribilim” ise yalnız teori, “mütercim ve tercümanlık” ise yalnız uygulama öğrettiği sonucu doğru değildir.
• Aynı adı taşıyan iki üniversitenin müfredatı bile dil çifti, seçmeli ders, uzmanlık ve staj bakımından farklı olabilir.

Bu nedenle karar sorusu “Hangi ad daha iyi?” değil, “Hangi program benim dil profilime ve hedeflediğim çeviri alanına daha uygun?” olmalıdır.

İlk yazıdan: kişisel notlar

Bu yazının ilk hali: Aşağıda ilk kez 2015 yılında yayımladığım metni; kendi sesi, örnekleri ve o günkü düşüncelerimle korudum. Bazı ayrıntılar zamanla değişmiş olabilir; bugünkü bilgiler ve kaynaklar hemen sonraki bölümde.

Merhaba, ben 11.sinif öğrencisiyim. Kitap okumayı çok seviyorum ve ileride çevirmenlik yapmak istiyorum. Şuan İngilizce seviyem orta derecede. Ablamla beraber Boğaziçi üniversitesinde okuduğu için bana çok yardımcı oluyor bu konuda, İngilizcemi geliştirme çalışmalarına başlıyoruz. Benim sorum, ileride çevirmenlik için çeviribilim mi yoksa mütercim tercümanlık mı okumam gerektiği ve çeviribilim ile mütercim tercümanlık arasındaki farkı pek kavrayabilmiş değilim, açıklarsanız çok sevinirim.

Çeviribilim ve mütercim tercümanlık arasındaki fark nedir sık sık muhatap olduğum bir soru. Bunu bir zamanlar ben Boğaziçi çeviribilimdeyken, Hacettepe mütercim tercümanlıktan bir arkadaşımla da tartışıyorduk.

İlk önce biraz tarihsel bilgiye ihtiyaç var. Mütercim tercümanlık bölümleri son yıllarda çeviribilim bölümlerine dönmeye başladı. Mesela Boğaziçinde mütercim tercümanlık olan bölüm daha sonra 1990’larda Türkiye’nin ilk çeviribilim bölümü olmuş. Peki bunun sebebi ne? Buradaki temel sebeplerden birisi çeviriyi pratik bir alan olarak değil de bilimsel bir alan olarak incelemek. Mütercim tercümanlık eğitimi ile çeviribilim eğitimini ayıran temel farklardan birisi çeviribilim bölümlerinde çeviri teorisi, çeviri eleştirisi ve çeviride araştırma tekniği eğitimleri. Yani müfredat olarak çeviribilim bölümlerinde daha bilimsel bir içerik var denebilir. Öte yandan öğrenciler açısından bakıldığında her ne kadar bu bilimsel içerik faydalı olsa da pek çok öğrenci pratik çeviriye yani tercümanlığa yöneliyor. O açıdan ister mütercim tercümanlık okusun ister çeviribilim okusun, bir öğrenci gerekli dil altyapısını oluşturmuş ise çeviri yapabilir.

Çeviride iyi bir eğitim almak, sizi düzeltecek tecrübeli kişilerle çalışmak önemlidir. Hatta bir bakıma daha tecrübeli kişilerle bir usta çırak ilişkisine girerseniz daha hızlı ilerleme kaydedebilirsiniz. Beraber çalıştığım kişilere verdiğim bazı geribildirimleri derlediğim Çeviri & Yorum yazı dizisi size fikir verebilir. Ayrıca çeviride her ne kadar okul dersleri yol gösterici ve rehberlik edici nitelikte olsa da en temel belirleyici faktör sizin kendinizi ne derece geliştirdiğiniz. Eğer tercüman olacaksanız, dünyadan, edebiyattan, sanattan ve bilimden haberiniz olması gerekiyor. Dahası çalışacağınız dillere hakim olmak ve bunları sürekli aktif şekilde kullanmak zorundasınız. Bir de burada şöyle bir ayrım yapmakta fayda var. Eğer sözlü çeviri yapacaksanız bu saydığım alanları yazılı olarak okumanın yanı sıra, her bir alanla ilgili işitsel ve görsel içerik de takip etmeniz gerekir.

Dilciler, bunları da okuyun

Dilci öğrenciler için yararlı olacak yazılar.

• Bir dilcinin üniversite hazırlık ve meslek rehberi

• Çeviribilim öğrencilerine tavsiyeler

• Boğaziçi Çeviribilim’e Girmek ve İş Hayatı

• Boğaziçi Çeviribilim: Soru ve Cevaplar

• Boğaziçi Çeviribilim Mezunları

• Boğaziçi Çeviribilim

---

Etiketler: çeviribilim nedir, mütercim tercümanlık nedir, çeviribilim mütercüm tercümanlık farkı

Bugün bu düşünceyi nasıl geliştiriyorum?

İlk yazıdaki görüşlerim yukarıda kalsın. Aşağıda ise aradan geçen zamanda öğrendiklerimi, yeni kaynakların kattığı ayrımları ve bugün ekleyeceğim pratik araçları paylaşıyorum.

Program adı neden tek başına yeterli değil?

Boğaziçi Üniversitesindeki program bunun iyi bir örneğidir. Resmî bölüm tarihçesine göre program 1983-1984 akademik yılında “Mütercim-Tercümanlık” adıyla kurulmuş, 2004’te bölümün adı “Çeviribilim” olarak değiştirilmiştir. Güncel müfredatta ise kuram ve eleştirinin yanında yazılı çeviri, toplum çevirmenliği, konferans çevirmenliği, çeviri teknolojileri, yerelleştirme ve üçüncü dil gibi uygulamalı bileşenler bulunur.

Hacettepe Üniversitesi ise “Mütercim ve Tercümanlık” adını kullanırken resmî tanıtımında bilimsel yöntemleri, yazılı ve sözlü çeviri uygulamalarını, terminoloji çalışmalarını ve laboratuvar olanaklarını birlikte vurgular. Bu iki örnek, program adından kesin bir teori-uygulama ayrımı üretmenin neden yanıltıcı olduğunu gösterir.

Bir kurumun geçmişte ad değiştirmiş olması, bütün bölümlerin aynı yönde ilerlediği anlamına da gelmez. Adlandırma; üniversitenin tarihi, akademik yapılanması ve tercih ettiği terminolojiyle ilgilidir. Eğitim deneyimini belirleyen asıl belge güncel müfredattır.

Tercih yaparken karşılaştırmanız gereken 8 ölçüt

1. Çalışma dili ve dil çifti

Program hangi diller arasında eğitim veriyor? İngilizce hazırlık bulunması, bütün çeviri derslerinin aynı dil çiftinde ve aynı yoğunlukta yürütüldüğü anlamına gelmez. Şunları kontrol edin:

• Ana çalışma dili veya dilleri hangileri?
• İkinci yabancı dil zorunlu mu, seçmeli mi?
• Çeviri yalnız yabancı dilden Türkçeye mi, iki yönde mi çalışılıyor?
• İleri sınıflarda belirli bir dil yeterliği veya başarı koşulu var mı?

Mevcut seviyenizi değil, dört yıl boyunca sürdürebileceğiniz dil çalışma yükünü de düşünün.

2. Yazılı ve sözlü çeviri dengesi

Yazılı çeviri ile sözlü çeviri aynı çalışma alışkanlıklarını gerektirmez. Yazılı çeviride araştırma, terminoloji, metin çözümleme ve revizyon için zaman vardır. Ardıl veya eşzamanlı çeviride dinleme, not alma, kısa süreli bellek, konuşma ve baskı altında karar verme öne çıkar.

Ders kataloğunda yalnız “translation” sözcüğünü aramayın. Şunlara bakın:

• Ardıl ve eşzamanlı çeviri dersleri zorunlu mu?
• Bu derslere kabul için eleme ya da ön koşul var mı?
• Sözlü çeviri laboratuvarı aktif biçimde kullanılıyor mu?
• Yazılı çeviride edebiyat, hukuk, teknik, tıp, medya veya yerelleştirme gibi alanlar var mı?

3. Kuram, araştırma ve eleştiri

Kuramsal dersler uygulamanın karşıtı değildir. Bir çeviri kararını gerekçelendirmek, amaç ve hedef okuru çözümlemek, etik bir sorunu tartışmak veya çeviri tarihini anlamak uygulamayı güçlendirebilir. Lisansüstü eğitim, araştırma veya akademik kariyer düşünüyorsanız yöntem ve kuram derslerinin kapsamı ayrıca önem kazanır.

Sadece ders adına değil, ders açıklamasına ve değerlendirme biçimine bakın: araştırma projesi, eleştiri, vaka analizi veya bitirme çalışması var mı?

4. Çeviri teknolojileri

Meslek yalnız sözlük kullanmaktan ibaret değildir. Güncel programda bilgisayar destekli çeviri, terminoloji yönetimi, yerelleştirme, altyazı, derlem kullanımı veya makine çevirisi sonrası düzenleme gibi alanların bulunup bulunmadığını kontrol edin. Yazılım adı zamanla değişebilir; önemli olan programın teknolojiyle eleştirel ve uygulamalı çalışma kazandırmasıdır.

5. Alan bilgisi ve uzmanlaşma

İyi dil bilgisi, uzmanlık metnini tek başına çözmez. Hukuk, ekonomi, sağlık, bilim veya edebiyat çevirisinde alanın kavramlarını ve metin geleneklerini öğrenmek gerekir. Seçmeli derslerin gerçekten düzenli açılıp açılmadığını, öğrenci sayısı veya ön koşul nedeniyle erişimin sınırlı olup olmadığını bölümden sorun.

6. Uygulama, staj ve geri bildirim

Programda gerçekçi çeviri görevleri, kurum iş birlikleri, staj veya proje dersi var mı? Öğrenci yalnız ürün teslim mi ediyor, yoksa öğretim elemanından gerekçeli geri bildirim alıp metni yeniden düzenliyor mu? Portfolyo oluşturma fırsatı, ders listesindeki başlıklardan daha açıklayıcı olabilir.

7. Öğretim kadrosu ve araştırma alanları

Kadro sayısından öte, öğretim üyelerinin uzmanlıklarının sizin hedefinizle örtüşüp örtüşmediğine bakın. Konferans çevirmenliği isteyen biriyle edebî çeviri veya yerelleştirme isteyen birinin arayacağı ders ve danışmanlık aynı olmayabilir.

8. Güncel koşullar

Müfredat, kontenjan, hazırlık, çift ana dal, yatay geçiş ve uzmanlık koşulları değişebilir. Bloglar ve forumlar deneyim sunar; bağlayıcı kaynak değildir. Tercih döneminde üniversitenin:

1. resmî lisans kataloğunu,
2. bölüm sayfasını,
3. üniversite yönetmeliklerini,
4. gerekiyorsa bölüm sekreterliğinden alınan yazılı açıklamayı

birlikte kontrol edin.

Hangi program size daha uygun olabilir?

Aşağıdaki soruları 1-5 arasında puanlayın:

Soru	Neyi anlamaya yardım eder?
Uzun metinleri araştırıp tekrar tekrar düzeltmekten hoşlanıyor muyum?	Yazılı çeviri eğilimi
Konuşmayı dinlerken hızlı not alıp yeniden ifade edebiliyor muyum?	Sözlü çeviri eğilimi
Dil, kültür ve çeviri üzerine kuramsal metin okumak ilgimi çekiyor mu?	Araştırma/kuram ilgisi
Belirli bir alanı—hukuk, teknoloji, edebiyat gibi—derinleştirmek istiyor muyum?	Uzmanlık ihtiyacı
Yeni yazılımları ve dijital üretim süreçlerini öğrenmeye açık mıyım?	Teknoloji uyumu
Hangi dillerde uzun süreli ve yoğun çalışmayı gerçekten sürdürebilirim?	Dil çifti uyumu

Sonra aday programın derslerini aynı başlıklarla puanlayın. Kendi hedefinizle programın sunduğu olanaklar arasındaki uyum, bölüm adından daha anlamlı bir karşılaştırma verir.

Bu bölümlerden mezun olunca çevirmen olunur mu?

Lisans eğitimi güçlü bir temel, düzenli uygulama ve uzman geri bildirimi sağlayabilir; fakat diploma tek başına her metin türünde veya her sözlü ortamda yetkinlik garantisi değildir. Çeviri yeterliği zaman içinde şu bileşenlerle gelişir:

• kaynak ve hedef dil hâkimiyeti,
• kültür ve alan bilgisi,
• araştırma ve terminoloji becerisi,
• teknoloji kullanımı,
• revizyon ve kalite kontrol,
• meslek etiği,
• düzenli, geri bildirimli uygulama.

“Dili biliyorum, o hâlde her şeyi çevirebilirim” yaklaşımı kadar “doğru bölüm adına sahip değilim, çeviri yapamam” yaklaşımı da eksiktir. Yetkinliğinizi yaptığınız işin türü ve koşulları içinde göstermeniz gerekir.

Tercihten önce bölüme sorulacak somut sorular

• Son iki yılda hangi seçmeli dersler fiilen açıldı?
• Yazılı ve sözlü çeviri yolları ne zaman ayrılıyor?
• Sözlü çeviri derslerine giriş koşulu var mı?
• Staj zorunlu mu; öğrenci staj yerini nasıl buluyor?
• Hangi çeviri teknolojileri ve laboratuvarlar kullanılıyor?
• Bitirme projesi veya portfolyo hazırlanıyor mu?
• Mezunların çalışma alanlarına ilişkin bölümün yayımladığı güncel veri var mı?

Bu sorulara verilen açık ve doğrulanabilir cevaplar, tanıtım sloganlarından daha değerlidir.

Sonuç

Çeviribilim ile mütercim ve tercümanlık arasında bütün üniversiteler için geçerli, keskin bir “teoriye karşı uygulama” çizgisi yoktur. Program adını başlangıç noktası kabul edin; kararı ise güncel ders planı, dil çifti, yazılı-sözlü çeviri dengesi, teknoloji, uygulama ve kendi meslek hedefiniz üzerinden verin.

İlgili rehberler

• Bir dilcinin üniversite hazırlık ve meslek rehberi
• Çeviribilim öğrencilerine tavsiyeler
• Boğaziçi Çeviribilim: Soru ve Cevaplar
• Çeviri ve yorum yazıları