Çeviribilim öğrencilerine tavsiyeler

Kısa cevap

Çeviribilim öğrencisi için en sağlam gelişim yolu, “çok çeviri yaptım” demek yerine beş yetkinlik alanında kanıt üretmektir: dil ve kültür, çeviri kararı, teknoloji, çalışma/işbirliği ve hizmet sunumu. Her proje kaynak metin analizi, terim araştırması, gerekçeli kararlar, kalite kontrolü ve kısa bir öz değerlendirme içermelidir.

Diploma önemli bir temel sağlar; fakat tek başına belirli bir metni müşteri standardında çevirebildiğinizi göstermez. Aynı şekilde iki dili iyi konuşmak da araştırma, yazma, revizyon, etik ve proje yönetimi becerilerinin yerine geçmez.

İlk yazıdan: kişisel notlar

Bu yazının ilk hali: Aşağıda ilk kez 2015 yılında yayımladığım metni; kendi sesi, örnekleri ve o günkü düşüncelerimle korudum. Bazı ayrıntılar zamanla değişmiş olabilir; bugünkü bilgiler ve kaynaklar hemen sonraki bölümde.

Çeviribilim öğrencilerine tavsiyeler konulu yazımı, bir okurumdan aşağıdaki mesajı aldıktan sonra yazmaya karar verdim. Zaman zaman buna benzer mesajlar alıyordum. Bu mesajların artması ve öğrencilerin içinde bulundukları durumla ilgili belirsizlikler, bir çeviribilim mezunu olarak beni bildiklerimi ve tecrübe ettiklerimi paylaşmaya yöneltti.

“Merhaba Hüseyin Bey, ben … Üniversitesinde Uygulamalı İngilizce ve Çevirmenlik programında okuyorum. Okulda verilen eğitim sadece fotokopi okumak arada küçük ceviriler yapılarak veriliyor. Ancak ben kendimi daha fazla geliştirmek istiyorum bana önerilerde bulunursanız çok mutlu olurum. teşekkür ederim”

Çeviribilim ve tercümanlık öğrencilerinin problemleri

Öncelikle öğrencilerin karşılaştığı temel sorun önlerinde ne olduğunu, ne tür fırsat ve zorlukların olduğunu bilmemek. Çeviri bölümlerini diğer öğretmenliklerden ayıran en temel özelliklerden birisi kariyer çizgisinin çok esnek olması. Bu hem iyi hem de kötü olabilir. Mesela İngilizce öğretmenliği okurken mezuniyet sonrasında bir okulda öğretmenlik yapmayı az çok planlarken, çeviri bölümü okurken mezuniyet sonrasında ne tür bir yol izleyeceğini kestirmek daha zor oluyor.

Çeviri öğrencilerinin yaşadığı temel sıkıntılardan birisi haksız rekabet oluyor. Herkesin İngilizce bildiğini, ek iş olarak çeviri yaptığını iddia ettiği bir ortamda, çeviri öğrencileri emeklerinin karşılıklarını yeterince alamayabiliyorlar. Buradaki temel ayırt edici faktör kaliteye ve kendini yetiştirmeye odaklanmak. İyi bir çeviri ve iyi bir çevirmen kendini belli eder.

Çeviribilim ya da tercümanlık öğrencilerinin önündeki kariyer seçenekleri neler?

Çeviri bölümü doğası itibariyle oldukça esnek bir bölüm. İlk etapta insanın aklına tercüme gelse de çeviribilim öğrencileri için türlü türlü kariyer seçeneği söz konusu. Asıl mesele, bir uğraş seçip ona odaklanmak ve iyi olmak. Mesela kendi tanıdığım çeviri öğrencilerinden sosyal medya uzmanı olan var, yazılımcı olan var, çevirmen olan var, proje yöneticisi olan var, editör olan var, simultane çevirmen olan var, altyazı çevirmeni olan var, ingilizce öğretmeni olan var, yazar olan var, tiyatrocu olan var, bürokrat olan var.

Yani aslına bakarsanız, çevirmenlik temelinden beslenip dil ile alakalı pek çok farklı alanda ilerlemek mümkün. Öncelikle çeviri bölümlerinin bu mesleki esnekliğini fark ettikten sonra yol haritanızı çizmenizde fayda var.

Nasıl daha iyi bir çevirmen olurum?

Öncelikle ne tür bir çevirmen olacağınızı belirlemek işinizi kolaylaştırır. Yazılı çevirmen mi sözlü çevirmen mi olacaksınız? Yazılı çeviri yapacaksanız, altyazı mı, kitap mı, dergi mi, doküman mı yoksa yazılım mı çevireceksiniz? Sözlü çeviri yapacaksanız, ardıl çeviri mi yoksa simultane çeviri mi yapacaksınız? Sözlü çeviride hangi alanlara yöneleceksiniz (hukuk, tıp, ekonomi vb.)? Bunlar alan seçiminde göz önünde tutulması faydalı sorular.

Her ne kadar farklı öğrenciler çeviri yolculuğunda farklı yönlere gidecek olsa da her iyi çevirmenin sahip olduğunu ve olması gerektiğini düşündüğüm belli özellikler var. İlki ve en başta geleni dil sevgisi. Dili sevmek, dille çalışmayı, uğraşmayı, araştırmayı sevmek. Dil sürekli değişen ve gelişen bir yapı olduğu için çevirmenin bıkmadan usanmadan kendini güncellemesi ve iyileştirmesi gerekiyor. Bir çevirmenin çalıştığı dil kombinasyonuna hakim olması en temel şart. İngilizce-Türkçe ikilisinde çalışıyorsanız her iki dille ilgili olarak da sürekli bir şeyler okumalı, dinlemeli ve izlemelisiniz. Dünyadaki gelişmelerden ve tarihten haberdar olmak bir çevirmen olarak işinizi kolaylaştırır.

Çeviri pratik ve geribildirimle iyileşen bir beceri. İyi çeviri yapmak için iyi çeviri örneklerinden dersler çıkarmak gerek. Bu amaçla aynı belgenin ya da kitabın Türkçe ve İngilizce hallerini alıp karşılaştırabilirsiniz. Daha sonra bu belgeleri kendiniz çevirmeyi deneyip profesyonel çevirilerle karşılaştırabilirsiniz. Mesela AB Bakanlığının sitesinin Türkçe ve İngilizce hallerini ya da uçuşlarda verilen dergilerin çevirilerini inceleyebilirsiniz. Çok şey öğreneceğinizi garanti edebilirim. Bir de mutlaka TED izleyin.

İkinci olarak, bir çevirmen olarak teknolojiden haberdar olmanız lazım. İşinizi kolaylaştıracak teknolojileri iyi kullanabilmelisiniz. Mesela Google arama teknikleri, çeviri belleği araçları ve ofis programları olmazsa olmazlardan. Örneğin yerelleştirme araçları nelerdir, bilgisayar destekli çeviri programları nelerdir öğrenin ve kullanın.

Şimdilik aklıma gelen temel noktalar bunlar. Sorular ve gözlemler doğrultusunda bu yazının içeriğini güncellemeyi planlıyorum.

Dil serüveninizde başarılar,

Dilciler, bunları da okuyun

Dilci öğrenciler için yararlı olacak yazılar.

• Bir dilcinin üniversite hazırlık ve meslek rehberi

• Boğaziçi Çeviribilim’e Girmek ve İş Hayatı

• Çeviribilim mi Mütercim Tercümanlık mı?

• Boğaziçi Çeviribilim: Soru ve Cevaplar

• Boğaziçi Çeviribilim Mezunları

• Boğaziçi Çeviribilim

Bugün bu düşünceyi nasıl geliştiriyorum?

İlk yazıdaki görüşlerim yukarıda kalsın. Aşağıda ise aradan geçen zamanda öğrendiklerimi, yeni kaynakların kattığı ayrımları ve bugün ekleyeceğim pratik araçları paylaşıyorum.

Çevirmenlik tek bir beceri değildir

Avrupa Komisyonu’nun EMT 2022 çerçevesi, çevirmen eğitimini beş ana alanda ele alır. Bu ayrım, “İngilizcemi geliştirirsem iyi çevirmen olurum” başlangıç düşüncesini beş yetkinlik alanıyla genişletir.

Yetkinlik alanı	Öğrenci düzeyinde gözlenebilir kanıt	Sık görülen yanlış ölçüt
Dil ve kültür	Kaynak metindeki ton, ima, tür ve hedef kitleyi açıklama; hedef dilde doğal ve tutarlı yazma	Yalnız sınav puanı veya konuşma akıcılığı
Çeviri	Çeviri amacını tanımlama, sorunları saptama, seçenekleri gerekçelendirme, revizyon yapma	Kelime kelime eşleştirme veya yalnız hız
Teknoloji	Terim tabanı, çeviri belleği, dosya biçimi ve kalite kontrol araçlarını amaca uygun kullanma	Bir CAT aracının menülerini ezberleme
Kişisel ve kişilerarası	Zaman tahmini, geribildirim alma, ekipte sürüm takibi, hatayı düzeltme	“Tek başıma daha iyi çalışırım” demek
Hizmet sunumu	Kapsamı, teslimatı, ücreti, gizliliği ve müşteri beklentisini yazılı netleştirme	Yalnız çevrilen kelime sayısı

Bu tablo iş ilanı garantisi vermez. Ama hangi eksiği “daha çok İngilizce çalışmalıyım” gibi belirsiz bir hedefe sakladığınızı görünür kılar.

Yazılı çeviri mi, sözlü çeviri mi?

Öğrenciyken iki alanı da tanımak yararlıdır; ancak aynı çalışma planını kullanmak doğru değildir.

• Yazılı çeviride hedef dilde yazma, kaynak araştırması, terminoloji, dosya yönetimi, revizyon ve son okuma merkezi yer tutar.
• Sözlü çeviride dinleme, kısa süreli bellek, not alma, anlık yeniden ifade, konuşma sunumu ve baskı altında karar verme daha görünürdür.
• Altyazı, yazılım yerelleştirmesi, hukuk veya sağlık gibi alt alanlar da farklı tür, araç, etik ve uzmanlık gerektirir.

İlk kararınızı ömür boyu sürecek kimlik seçimi gibi görmeyin. İki küçük proje yapın, performans kanıtlarını karşılaştırın ve bir sonraki 12 haftalık dönemde tek bir ana alana yoğunlaşın.

Özgün portfolyo denetimi

Portfolyonuzdaki her örnek için aşağıdaki sekiz soruya var / kısmen / yok yanıtı verin:

1. Kaynak metnin sahibi ve kullanım izni belli mi?
2. Hedef okuyucu ve çevirinin amacı bir cümleyle tanımlı mı?
3. En az üç zor karar ve değerlendirdiğiniz seçenekler kayıtlı mı?
4. Terimler güvenilir kaynaklarla doğrulanmış mı?
5. İlk taslak ile revize sürüm arasındaki değişiklik görülebiliyor mu?
6. Sayı, ad, bağlantı, biçim ve tutarlılık kontrolü yapılmış mı?
7. Bir öğretmen, akran veya alan uzmanından geribildirim alınmış mı?
8. Sonunda “bir sonraki projede neyi değiştireceğim?” notu var mı?

Altıdan az “var” yanıtı alan örnek, sonuç göstermekten çok ham alıştırma niteliğindedir. Portfolyoya yalnız temiz son metni değil, karar ve kalite sürecini gösteren kısa bir vaka notu ekleyin.

Özgün vaka kartı örneği

• Proje: 600 kelimelik açık lisanslı bir müze tanıtımı
• Hedef: Türkiye’deki lise öğrencileri için anlaşılır web metni
• Sorun: Kaynakta geçen engagement sözcüğü üç bağlamda üç farklı işlev taşıyor
• Seçenekler: katılım, etkileşim, bağlılık
• Karar: Ziyaretçi etkinliği için “katılım”, dijital arayüz için “etkileşim”
• Doğrulama: Kurumun paralel metinleri ve alan sözlüğü
• Revizyon: Uzun iki cümle hedef okur için bölündü; özel adlar çapraz kontrol edildi
• Ders: Terim listesi bağlamsız tek karşılık değil, kullanım notu içermeli

Bu kart, “çeviri yaptım” ifadesinden daha denetlenebilir bir öğrenme kanıtıdır.

Araştırma ve uzmanlık nasıl geliştirilir?

ATA öz değerlendirme formu, kaynak ve hedef dil bilgisinin yanında yazma/düzenleme, seçilen alanda arka plan bilgisi, bilgisayar ve internet araştırması gibi becerileri de sorgular.

Bir uzmanlık seçerken yalnız “tıp para kazandırır” veya “edebiyatı seviyorum” demek yerine şu mini deneyi yapın:

1. Aynı alandan üç farklı metin türü seçin: örneğin hasta broşürü, araştırma özeti ve cihaz kılavuzu.
2. Her metinde anlamadığınız kavramları, terminoloji kaynaklarını ve uzman doğrulaması gereken noktaları kaydedin.
3. 300–500 kelimelik bir bölümü çevirin ve ikinci gün kaynak metne bakmadan hedef metni düzenleyin.
4. Hata türlerini sınıflandırın: anlam, terim, dil, tutarlılık, biçim, hedef kitle.
5. Alanı sürdürme kararını yalnız ilgiye değil, araştırma maliyetine ve kalite kanıtına göre verin.

Uzmanlık, bir konuda birkaç metin çevirmekle tamamlanmaz. Ne bilmediğinizi fark etme ve uygun uzmana ne zaman danışacağınızı bilme yetkinliğidir.

Teknoloji ve üretken yapay zekâ için güvenli sınır

Teknoloji amaç değil, kontrollü bir iş akışının parçasıdır. Öğrenci düzeyinde şunları öğrenin:

• çeviri belleği ile makine çevirisini ayırmak,
• terim tabanında kaynak ve bağlam tutmak,
• dosya etiketlerini ve biçimi korumak,
• otomatik kalite kontrol sonuçlarını insan gözüyle doğrulamak,
• araç çıktısındaki uydurma, eksiltme ve tutarsızlığı saptamak,
• sürüm ve yedekleme düzeni kurmak.

ATA etik ilkeleri, gizli bilgiyi korumayı ve yalnız yetkin olunan kapsamda çalışmayı mesleki sorumluluk sayar. Bu nedenle müşteri veya kurum izni olmadan gizli bir metni herkese açık makine çevirisi ya da üretken yapay zekâ aracına yüklemeyin. Aracın veri saklama ve eğitim politikasını bilmeden “yalnız taslak çıkarıyorum” demek riski ortadan kaldırmaz.

12 haftalık gelişim planı

Dönem	Ana çıktı	Ölçüm
1–2. hafta	İki kısa deneme çevirisi ve başlangıç hata dökümü	Hata türü ve 100 kelime başına düzeltme
3–4. hafta	Tek alanda 30 terimlik kaynaklı terim tabanı	Her terimde tanım, bağlam ve kaynak
5–6. hafta	CAT aracıyla sürüm karşılaştırmalı proje	Segment, etiket ve tutarlılık hataları
7–8. hafta	Akran revizyonu ve geribildirim raporu	Kabul/reddedilen önerilerin gerekçesi
9–10. hafta	Zaman, kapsam ve teslimat tahminli simülasyon	Tahmin ile gerçekleşen süre farkı
11–12. hafta	İki vaka kartlı mini portfolyo	Sekiz soruluk denetimde en az altı “var”

Her hafta aynı anda beş alanı büyütmeye çalışmayın. Bir ana çıktı seçin; dil ve kültür okumasını sürekli arka plan çalışması olarak sürdürün.

Sonuç

Çeviribilim öğrencisinin rekabet avantajı “iki dil biliyorum” cümlesinden değil, belirli bir amaç için güvenilir çeviri üretebildiğini ve süreci açıklayabildiğini gösteren kanıtlardan gelir. Alanınızı küçük deneylerle seçin, teknolojiye eleştirel yaklaşın, gizliliği pazarlık konusu yapmayın ve portfolyonuzu yalnız sonuç değil karar süreci üzerinden kurun.

Dilciler, bunları da okuyun

• Bir dilcinin üniversite hazırlık ve meslek rehberi
• Boğaziçi Çeviribilim’e Girmek ve İş Hayatı
• Çeviribilim mi Mütercim Tercümanlık mı?
• Boğaziçi Çeviribilim: Soru ve Cevaplar

---

Comments

Kübra kose — 2015-10-23 21:20:09

Cok faydalı bir yazı zaman ayırıp bilgilendirdiğiniz icin cok tesekkur ederim.

zeynep — 2016-03-02 18:56:47

Gerçekten çok faydalı olmuş elinize sağlık.

Hüseyin Demirtaş — 2016-03-04 11:28:55

Faydalanmanıza sevindim.

sena — 2016-05-19 14:11:23

Merhaba ben 2.Sinif lise ogrencisiyim ve bu sene her yil dusunup degistirdigim fikirlerimi acikliga kavusturup ceviri bilim okumak istedigime karar verdim.Faydalanabilecegim tavsiyeleriniz vardir umarim.

Hüseyin Demirtaş — 2016-05-31 10:49:31

Sena merhaba, ilk tavsiyem İngilizcen çok iyi olsun. Yani sınav için değil hayat için İngilizce öğren. Oku, yaz, dinle ve konuş. Tüm dil becerilerini gelitşri. Çok farklı farklı alanları incele araştır. İngilizce gazete ve dergi takip et internet üzerinden düzenli olarak. İngilizcenin iyi olması hem okulda hem iş hayatında sana en çok fayda sağlayacak şey. İkinci olarak da girişimciliği öğren.

Hüseyin — 2016-08-14 06:11:11

Bu yıl Yeditepe Üniversite Çeviribilim bölümünü kazandım ve sitenizde bulunan diğer tüm yazılarınız gibi bu yazınız da gerçekten çok faydalı bilgiler ile dolu. Sizden ekstra ricam ise şu olacaktır; yazınızın son mısralarında bahsettiğiniz arama teknikleri, çeviri belleği araçları ve ofis programları, bilgisayar destekli çeviri programları ile ilgili kullanabileceğimiz ve eğitim hayatımızda işimize yarıyabilecek bir kaç tane bu programlardan bize örnek ve tavsiyede bulunmanız.

Hüseyin Demirtaş — 2016-08-15 08:57:50

Merhaba, mesela Google ileri seviye arama teknikleri, Çeviri belleği için MemoQ, Trados ve XTM, Ofis için Microsoft Office ve makro kullanımını öğrenmekte fayda var. Özellikle de ileri seviye Word bilmek gerekli.