İngilizce Kelimeler Nasıl Okunur? Telaffuz, IPA ve Çalışma Yöntemi

Kısa cevap

İngilizce bir kelimenin okunuşunu yalnız yazımına bakarak her zaman kesin çıkaramazsınız. En güvenilir çalışma sırası güncel sözlükte anlamı seçmek → UK/US sesini dinlemek → IPA ve kelime vurgusunu incelemek → kelimeyi örnek cümlede söylemek → kaydınızı karşılaştırmak şeklindedir. İngilizcede düzenli yazım–ses örüntüleri vardır; fakat tarih, ödünç kelimeler ve morfoloji nedeniyle çok sayıda istisna da bulunur.

İlk yazıdan: kişisel notlar

Bu yazının ilk hali: Aşağıda ilk kez 2017 yılında yayımladığım metni; kendi sesi, örnekleri ve o günkü düşüncelerimle korudum. Bazı ayrıntılar zamanla değişmiş olabilir; bugünkü bilgiler ve kaynaklar hemen sonraki bölümde.

İngilizce kelimelerin okunuşları yani İngilizce kelimelerin telaffuzları konusu İngilizce öğrenen pek çok kişi için kafa karıştıran, zorlu ve içinden çıkılmaz bir süreç. Bu yazıda İngilizce kelimelerin okunuşlarını öğrenmek ve İngilizce telaffuzunuzu geliştirmek için atabileceğiniz adımlardan bahsedeceğim.

İngilizce kelimelerin okunuşları ile ilgili kurallar

İlk olarak şunu söyleyerek başlayalım. İngilizce yazıldığı gibi okunan bir dil değil. Malum Türkçe büyük oranda yazıldığı gibi okunuyor. Mesela “araba” kelimesini okurken bu kelimenin içindeki bütün harfleri okuyoruz. “Araba” kelimesindeki “a” ve “r” harfleri “Aralık” kelimesinde de aynı okunuyor.

Ancak iş İngilizce’ye gelince her şey altüst oluyor. Bunun sebebi ise İngilizce’nin yazıldığı gibi okunan bir dil olmaması. Türkçe gibi yazılışı ile okunuşu aynı olan dillere ortografik diller denir dilbilim alanında. Yani İngilizce ortografik bir dil değildir. Bundan dolayı İngilizce telaffuzu mantıklı bir temele dayanmaz. Belli bir kurallar çerçevesi içerisinde İngilizce telaffuzunu öğrenmek mümkün değil.

Peki, durum böyleyse ana dili İngilizce olan kişiler ya da İngilizce öğrenen kişiler İngilizce telaffuzunu nasıl öğreniyorlar. Cevabı basit: dinleyip, ezberleyerek. Yani İngilizce öğrenen birisi “advantage” diye yazılan kelimenin “edventıc” diye okunduğunu defalarca duyuyor, tekrar ediyor ve öğreniyor. Ya da benzer şekilde “read” fiilinin ikinci haliyle “red” kelimesinin aynı okunduğunu öğrenip ezberliyor. Açıkçası buna pek de ezber denmez insan kullana kullana öğreniyor. Metroda ineceğimiz durağı ezberliyor muyuz? Hayır, öğreniyoruz. Bu da onun gibi. İngilizce öğrenen kişiler kelimelerin telaffuzlarını ve yazılışlarını eşleştiriyorlar. Daha sona bunları defalarca kullanıp duyarak zihinlerine yerleştiriyorlar.

Size bir sır vereyim: Ana dili İngilizce olanlar bile İngilizce kelimelerin yazılışlarını karıştırıyor. Neden mi? Çünkü dili duyarak, yaşayarak öğreniyorlar. Sonra iş yazmaya gelince her gün kullandıkları, anlamını bildikleri kelimeleri yazmakta onlar da bizim yaşadığımız zorlukları yaşıyorlar.

İngilizce kelimelerin telaffuzu ile ilgili en kolay kısım

İngilizce kelimelerin telaffuzu normalde zor sayılabilir. Ancak kolay bir kısım var. O da kelimelerin harf harf kodlanması yani. Mesela biri size şu kelime nasıl yazılır dediğinde İngiliz alfabesini biliyorsanız rahat rahat kodlayabilirsiniz. Mesela “happy” kelimesinin yazılışını söyleyecekseniz “eyç ey pi pi vay” diye söylersiniz. Ancak bunun dışında normal kelime telaffuzunda kelimeleri okunuşlarını o kelimeyi öğrenirken öğrenmeniz gerekir.

İngilizce kelimelerin okunuşu ile ilgili Türkiye’de yapılan en büyük hata

Maalesef ülkemizde İngilizce kelime öğrenirken kimse doğru düzgün bu nasıl okunur diye bakmaz öğrenmez. Eskiden akıllı telefon yoktu, internet sözlükleri yoktu, insanlar telaffuzları yazılı açıklamaları okuyarak öğrenmeye çalışıyordu. Bu açıdan eski nesiller belki mazur görülebilir. Ancak yeni neslin elinde her türlü imkan var. Akıllı telefonlardaki ya da internetteki sözlüklerden tüm İngilizce kelimelerin telaffuzlarına ulaşmak mümkün. Dahası sadece İngilizce bir kelime değil İngilizce metinlerin bile okunuşlarına ulaşmak mümkün. Sırf bu konuyu açıklamak için İngilizce yazıyı sese çevirme için 3 yöntem isimli uzun bir yazı ve video ders hazırladım.

Şimdi ana soruna dönecek olursak, kimse kelime öğrenirken, o kelimenin okunuşunu doğru düzgün öğrenmediği için sonra İngilizce konuşma ya da dinleme gerektiğinde takılıp kalıyor. Adam belki 2000 kelime biliyor ama dinleme yaptığında 100 tanesini bile anlamıyor. Anladıkları ise “problem” kelimesi gibi Türkçe’ye benzer olanları oluyor.

Bu o kadar büyük bir zaman ve emek israfı ki anlatamam. Yani yarım yamalak çalışacağınıza ne olur başta biraz vakit ayırıp kelimelere doğru düzgün çalışır. Bu kelime nasıl okunuyor diye açın bir dinleyin. Sonra tekrar edin, unutuyorsanız telaffuzunu not edin. Bir şeyi baştan doğru yapmak sonradan yamalamaya çalışmaktan kat be kat daha kolay benden söylemesi.

İngilizce kelimelerin okunuşları/telaffuzları nerede öğrenilir?

İngilizce kelimelerin okunuşlarını öğrenmek içinde yaşadığımız çağda inanılmaz derecede kolay. Neredeyse tüm sözlüklerin İngilizce telaffuz özelliği var. Mesela Oxford, Cambridge, Tureng ya da Zargan sözlüklerin her birinde aradığınız kelimenin yanında yer alan hoparlör simgesine tıklayarak okunuşunu dinleyebilirsiniz. Ayrıca yukarıda da bahsettiğim gibi İngilizce bir metnin okunuşunu merak ediyorsanız İngilizce yazıyı sese çevirme için 3 yöntem yazımı okuyabilirsiniz.

İngilizce telaffuz hatalarını nerede görüyorsunuz?

Türkiye’nin dört bir yanından farklı seviyelerden ve arka planlardan öğrencierle çalışan bir eğitmen olarak neredeyse her yerde, her öğrencide ciddi İngilizce telaffuz hataları görüyorum. Memleketin dört bir yanında yanlış söylenen kelimelerden birisi “determine”. Ne olur şunu doğru öğrenin, ben de mutlu olayım.

İngilizce kelimelerin okunuşu ile ilgili yazılarım

Okuyucularımdan gelen sorulara fırsat buldukça Hüseyin Demirtaş ile İngilizce sitesi üzerinden cevap vermeye çalışıyorum. Son zamanlarda aldığım sorulardan birisi de “Hocam, kelimelerin okunuşlarını sürekli unutuyorum. Ne yapmalıyım?” sorusu oldu. Bu soruyu cevaplamak için İngilizce kelimelerin okunuşlarını unutmamak için yapmanız gerekenler yazısını hazırladım.

Bugün bu düşünceyi nasıl geliştiriyorum?

İlk yazıdaki görüşlerim yukarıda kalsın. Aşağıda ise aradan geçen zamanda öğrendiklerimi, yeni kaynakların kattığı ayrımları ve bugün ekleyeceğim pratik araçları paylaşıyorum.

İngilizce gerçekten “yazıldığı gibi okunmayan” bir dil mi?

Bu yaygın ifade iyi bir başlangıçtır; dilbilimsel ayrımı eklediğimizde tablo daha da netleşir. İngilizce de alfabetik bir yazı sistemi kullanır ve harflerle sesler arasında öğrenilebilir ilişkiler vardır. Ancak Türkçeye göre bu ilişkiler daha az bire birdir. Dilbilimde İngilizce genellikle derin veya opak ortografi, Türkçe ise daha şeffaf ortografi örneği olarak ele alınır.

Aynı harf grubu farklı sözcüklerde farklı okunabilir:

• though /ðəʊ/ (UK), /ðoʊ/ (US)
• through /θruː/
• thought /θɔːt/ (UK), /θɑːt/ (US)

Fakat bu, “hiç kural yok; her şeyi rastgele ezberleyin” anlamına gelmez. Örneğin -tion sonu çoğunlukla /ʃən/ biçimindedir (information, situation); sessiz e birçok kelimede önceki ünlüyle ilişkilidir (cap–cape, kit–kite). Bunlar güçlü tahmin örüntüleridir, kesin ve istisnasız formüller değildir.

Telaffuzda hedef nedir?

Hedefiniz belirli bir “ana dili aksanını” kusursuz taklit etmek olmak zorunda değildir. CEFR, fonolojik kontrolü dört boyutta ele alır:

• tek tek seslerin üretimi;
• sözcük ve cümle vurgusu;
• ritim, tonlama ve konuşmayı anlam gruplarına ayırma;
• dinleyicinin mesajı ne ölçüde anlayabildiği.

Bir aksanın fark edilmesi tek başına hata değildir. Ses, vurgu veya ritim dinleyenin anlamasını engelliyorsa çalışma hedefi hâline gelir. Bu ayrım, “aksanımı yok etmeliyim” baskısı yerine gerçek iletişim sorununu ölçmenizi sağlar.

Güvenilir sözlük kaydı nasıl okunur?

Cambridge gibi öğrenen sözlükleri genellikle üç bilgi verir:

1. Ses kaydı: UK ve US çeşitleri ayrı olabilir.
2. IPA çevriyazısı: Sözcüğün seslerini yazıyla gösterir.
3. Vurgu: ˈ ana vurguyu, ˌ ikincil vurguyu belirtir.

Örneğin comprehension Cambridge’de UK /ˌkɒm.prɪˈhen.ʃən/, US /ˌkɑːm.prəˈhen.ʃən/ biçiminde gösterilir. Ana vurgu hen hecesinden önceki ˈ işaretindedir. Noktalar hece sınırlarını gösterir; eğik çizgiler fonemik çevriyazının sınırlarıdır.

IPA’nın tamamını bir günde ezberlemeniz gerekmez. Önce kendi hatalarınızda tekrar eden işaretleri öğrenin:

IPA	Yaklaşık örnek	Ayırdığı sözcükler
/ɪ/ ve /iː/	ship – sheep	kısa/uzun nitelik farkı
/æ/ ve /e/	bad – bed	Türkçede bire bir aynı olmayan iki ünlü
/θ/ ve /ð/	think – this	iki farklı “th” sesi
/w/ ve /v/	west – vest	dudak ve diş konumu farklıdır
/ŋ/	sing	sondaki ses tek bir /ŋ/ olabilir

“Türkçe okunuş” yazmak kısa süreli ipucu verebilir; fakat Türkçe harfler İngilizce sesleri ve vurguyu tam göstermez. Örneğin advantage için “edventıc” yazmak, ünlü niteliğini, ana vurguyu ve son sesi güvenilir biçimde kaydetmez. Sözlük sesi ile IPA daha taşınabilir kaynaktır.

UK mi US mi seçmelisiniz?

İkisi de geçerli standart çeşitlerdir. İletişim hedefiniz veya sınavınız belirli bir çeşidi zorunlu tutmuyorsa birini ana dinleme/üretim modeli seçip diğerini tanımayı öğrenebilirsiniz. Örneğin:

• support: UK /səˈpɔːt/, US /səˈpɔːrt/
• nose: UK /nəʊz/, US /noʊz/

Bir kayıtta UK, diğerinde US duyduğunuz için birini yanlış saymayın. Aynı kelimenin isim ve fiil biçimleri veya farklı anlamları da farklı vurgulanabilir; sözlükte doğru maddeyi seçin.

Kelimeyi öğrenirken beş parçayı birlikte kaydedin

Yazım ve Türkçe anlama ses, vurgu ve bağlam da eklendiğinde kart daha işlevsel hâle gelir. Özgün örnek:

Alan	Kayıt
Kelime ve tür	determine (verb)
Anlam	belirlemek; kararlaştırmak
IPA/vurgu	UK /dɪˈtɜː.mɪn/, US /dɪˈtɝː.mɪn/
Birlikte kullanım	determine whether, determine the cause
Özgün cümle	The test will determine whether the device is safe.

Kelimeyi önce tek başına, sonra eşdizimle, sonra cümlede söyleyin. Böylece sözlük biçimi ile gerçek kullanım arasında köprü kurarsınız.

Neden cümledeki okunuş farklı gelebilir?

Sözlük kaydı çoğunlukla kelimeyi tek başına verir. Doğal konuşmada ise sözcükler bir ses akışı içinde bağlanır; işlev sözcükleri zayıflayabilir ve vurgu bilgiye göre değişebilir.

Örneğin for tek başına güçlü /fɔːr/ biçiminde, cümle içinde zayıf /fər/ biçiminde duyulabilir. I sent it for review cümlesindeki for, her harfi güçlü söylenen sözlük biçimi gibi gelmeyebilir. Bu yüzden kelimeyi hem sözlükte hem cümle sesinde dinleyin.

Bağlı konuşmayı çalışmak her sesi yutmak demek değildir. Öncelik:

• içerik sözcüklerinin vurgusunu duymak;
• cümleyi anlam gruplarına ayırmak;
• zayıf biçimleri tanımak;
• kelime sınırlarında seslerin nasıl bağlandığını fark etmektir.

Yedi adımlı telaffuz çalışma döngüsü

1. Bağlamı belirleyin. Kelimenin anlamını ve türünü doğru sözlük maddesinde bulun.
2. Bir çeşit seçin. Önce UK veya US sesini iki kez dinleyin.
3. Vurguyu işaretleyin. Hangi hece güçlü, hangileri zayıf?
4. Parçalara ayırın. Zor heceyi veya ses çiftini yavaşça üretin.
5. Bütünü söyleyin. Kelimeyi normal hızda üç kez kaydedin.
6. Cümleye taşıyın. Özgün, anlamlı bir cümlede kullanın.
7. Karşılaştırıp tek hedef seçin. Ses mi, vurgu mu, son sessiz mi? Bir turda yalnız birini düzeltin.

Otomatik konuşma tanıma veya metinden sese araçları yardımcı olabilir; fakat tek bir yapay ses, belirli bağlamdaki doğru telaffuza dair son otorite değildir. Öğrenen sözlüğünün editörlü kaydı ve gerçek cümle örnekleriyle kontrol edin.

Dinleme sorunu her zaman kelime bilmemek değildir

Bir kelimeyi yazıda tanıyıp konuşmada kaçırmanızın birkaç nedeni olabilir:

• zihninizdeki ses biçimi sözlükteki biçimle uyuşmuyordur;
• yanlış heceyi vurguluyorsunuzdur;
• yalnız güçlü biçimi biliyor, zayıf biçimi tanımıyorsunuzdur;
• bağlı konuşmada kelime sınırını bulamıyorsunuzdur;
• yalnız bir aksan çeşidine alışmışsınızdır.

Tanı koymak için 15–30 saniyelik sesin metnini açın. Kaçırdığınız kelimeyi işaretleyin, sözlük kaydını dinleyin, sonra cümleyi tekrar dinleyin. “Daha çok dinle” önerisini ölçülebilir bir karşılaştırmaya dönüştürmüş olursunuz.

Bir haftalık başlangıç planı

• 1. gün: En sık kullandığınız on kelimenin ses ve vurgusunu doğrulayın.
• 2. gün: /ɪ–iː/ veya /w–v/ gibi tek bir karşıtlığı cümlelerde çalışın.
• 3. gün: Beş çok heceli kelimede ana vurguyu işaretleyin.
• 4. gün: Üç işlev sözcüğünün güçlü ve zayıf biçimlerini dinleyin.
• 5. gün: 20 saniyelik bir cümle grubunu anlam parçalarıyla kaydedin.
• 6. gün: Aynı kelimeleri yeni cümlelerde kullanın.
• 7. gün: İlk günün kaydını tekrarlayıp anlaşılırlık ve vurgu bakımından karşılaştırın.

İlerlemeyi “ana dili gibi oldum mu?” diye değil, dinleyen daha az tekrar istiyor mu, sözcük vurgusu doğru mu ve bilinen kelimeyi doğal konuşmada daha kolay tanıyor muyum? sorularıyla ölçün.

İlgili kaynaklar

• En çok yanlış telaffuz edilen İngilizce kelimeler
• İngilizce kelimelerin okunuşlarını unutmamak
• İngilizce yazıyı sese çevirme yöntemleri