Sunum yaparken dikkat edilmesi gerekenler

Kısa cevap

İyi bir sunum, “kaç slayt hazırladım?” sorusuyla değil, “dinleyici sonunda neyi anlayacak, hatırlayacak veya yapacak?” sorusuyla başlar. Her bölüm için tek bir ana iddia seçin; bu iddiayı kanıtlayan görsel, veri veya örnek kullanın; ekrandaki metni konuşma metnine çevirmeyin. Son olarak gerçek süreyle prova yapın ve erişilebilirliği denetleyin.

Sunumun değerlendirme ölçütü gösterişli geçişler değil, dinleyicinin amaçlanan sonucu doğru biçimde çıkarabilmesidir.

İlk yazıdan: kişisel notlar

Bu yazının ilk hali: Aşağıda ilk kez 2012 yılında yayımladığım metni; kendi sesi, örnekleri ve o günkü düşüncelerimle korudum. Bazı ayrıntılar zamanla değişmiş olabilir; bugünkü bilgiler ve kaynaklar hemen sonraki bölümde.

Üniversite eğitiminin, daha önceki eğitim aşamalarından ayrıldığı temel noktalardan biri de öğrencilerin daha çok söz alması, ders anlatan, konuyu açıklayan ya da tartışmayı yürüten kişi konumuna gelmesi. Hal böyle olunca bir öğrenci olarak anlatılan konuya, kullanılan teknolojiye ve sunum tekniklerine hakim olmak hayati bir önem kazanıyor çünkü bunlar başarılı bir sunumun üç temel noktasını oluşturuyor.

Tekek teker düşünülecek olursa bir konuyu sunmak amacıyla söz olan, tahtaya çıkan bir öğrencinin konusuna hakim olması büyük önem arz ediyor. Tüm sunumun kağıttan okunduğu, cümlelerin güvensizce ağızdan döküldüğü, soruların cevapsız kaldığı sunumlar dinleyici için pek de çekici görünmüyor.

İkinci olarak, sunum yapacak kişinin kullanacağı teknolojiye hakim olması gerekiyor. Projektör kullanılacaksa projektörü başka bir araç kullanılacaksa o aracı iyi düzeyde kullanabiliyor olmalı. Bunun yanı sıra PowerPoint, Prezi gibi sunum uygulamalarını etkin şekilde kullanabilmek başarılı bir sunum yapmak için önemli. Sunumu siyah beyaz bir yazı bütünü olmaktan çıkarıp, ses, resim ve multimedya ile bezemek sunumun dinleyici üzerindeki etkisini artıracaktır.

Sunum yaparken canlı olun. Ekran karşısına geçip, ekrandan okuyarak ve oturularak geçirilen bir sunum cansız sunumdur. Kalkın, dolaşın, göz iletişiminde bulunun, sınıfa hakim olun. Kısacası sahne sizin, onu iyi kullanmayı bilin.

Son olarak, sunum yapacak kişinin iletişim becerileri iyi olmalı. Sunum yapmakta amaç elimizde olan bilginin bir toplulukla paylaşılması ve bilgi aktarımının sağlanması. Bu açıdan bakıldığında gerçek anlamda iletişim bu sürecin olmazsa olmazı. Eğer bir sunum için hem sunumu yapan kişi hem de dinleyiciler vakit harcıyorsa bunun karşılığında bir şeyler öğrenebilmeliler. Sunum yapacak kişi, sunumu bir metin okumanın ötesine taşımalı, sorular ve etkileşimli uygulamalarla dinleyici katılımını canlı tutmalıdır. Ayrıca konunun niteliğine göre ses tonunu, dil kullanımını ve duruşunuzu da ayarlamak yerinde olur. Her havada aynı elbise giyilmeyeceği gibi her sunumda da aynı yöntem işe yaramayabilir. Esnek olmak, ihtiyaçlar ve amaçlar çerçevesinde bir sunum stratejisi geliştirmek faydalı olur.

Genel olarak sunumlarda gördüğüm hatalardan biri kısa sürede çok şey verilmeye çalışılması ya da çok uzun sürede çok fazla şeyin anlatılması. İnsanların anlama kapasitesi ve dikkatllerini yoğunlaştırabileceği süre sınırlı. O sebeple sahneye çıkıp 10 dakika 100 sayfa anlatmaktansa akılda kalacak 10 madde saymak yeğdir. Sonuçta 100 sayfa anlatmaya çalışsanız da akılda kalacak 10 maddedir.

Anlatmak üzerine değil anlaşılmak üzerine yoğunlaşın. Her sunumunuz harika olmayabilir ama en azından sunum sonrasında kendinizi ve yaptıklarınızı gözden geçirerek bir sonrakine daha iyi hazırlanın. Sizi dinleyen insanların zamanının karşılığını verin.

Sunum yaparken dikkat edilmesi gerekenlerle ilgili kapsamlı bir kitapçık için tıklayın.

Bugün bu düşünceyi nasıl geliştiriyorum?

İlk yazıdaki görüşlerim yukarıda kalsın. Aşağıda ise aradan geçen zamanda öğrendiklerimi, yeni kaynakların kattığı ayrımları ve bugün ekleyeceğim pratik araçları paylaşıyorum.

Önce tek cümlelik sonucu yazın

Dosyayı açmadan önce şu cümleyi tamamlayın:

Bu sunumdan sonra [dinleyici], [konu] hakkında [ölçülebilir sonuç] elde edebilecek.

“Yapay zekâyı anlatacağım” bir konu beyanıdır. “Birinci sınıf öğrencileri, üç üretken yapay zekâ kullanımında doğrulama gerektiren riski ayırt edebilecek” ise test edilebilir bir sonuçtur.

Sonucu belirledikten sonra yalnız onu destekleyen içeriği tutun. Mayer ve çalışma arkadaşlarının aktardığı çoklu ortam öğrenmesi ilkeleri, gereksiz materyali azaltmayı ve birbiriyle ilgili sözcüklerle görselleri birlikte, yakın bir düzende sunmayı destekler. Resim, ses veya video sırf slaytı hareketlendirmek için eklenmemelidir.

Özgün amaç–kanıt haritası

Slayt üretmeden önce bu tabloyu doldurun:

Bölüm	Dinleyicinin çıkaracağı iddia	En iyi kanıt	Sunucunun açıklayacağı sınır	Ayrılan süre
Sorun	Neden önemli?	Veri, gözlem veya kısa vaka	Veri kimleri kapsamıyor?	2 dk
Açıklama	Nasıl çalışıyor?	Şema veya adım dizisi	Hangi varsayım geçerli?	4 dk
Karşılaştırma	Seçenekler nasıl ayrılıyor?	Ortak ölçütlü tablo	Ölçüt neden seçildi?	3 dk
Sonuç	Ne yapılmalı?	Önceki kanıtların özeti	Hangi durumda öneri değişir?	1 dk

Bir satırın “en iyi kanıt” hücresi boşsa yeni bir slayta değil, araştırmaya ihtiyacınız vardır.

Bir slayt nasıl kurulmalı?

Geleneksel slaytlar genellikle “Yöntem”, “Sonuçlar” gibi konu başlıklarının altında uzun madde listeleri kullanır. Assertion–evidence yaklaşımında başlık, slaydın ana iddiasını tam cümleyle söyler; gövde ise bu iddiayı taşıyan görsel kanıttır. İlgili çalışma, belirli mühendislik dersleri ve ölçümleri bağlamında bu yapının kavrama ve hatırlamaya katkı sağlayabildiğini gösterir. Bu, her sunum türünde kesin üstünlük kanıtı değildir; yine de iyi bir tasarım testi sunar.

Örnek dönüşüm

• Zayıf başlık: Anket sonuçları

• Zayıf gövde: Beş maddelik yüzde listesi

• Daha işlevsel başlık: “Katılımcıların çoğu ilk haftada bildirimleri kapattı”

• Gövde: Yalnız ilgili grupları gösteren, eksenleri etiketli bir grafik

• Sözlü sınır: “Örneklem tek bölümden ve 82 kişiden oluşuyor; tüm üniversiteye genelleyemeyiz.”

Slayt karar testi

Her slayt için dört soru sorun:

1. Başlık dinleyicinin çıkarması gereken fikri söylüyor mu?
2. Gövdedeki her öğe bu fikri kanıtlıyor veya açıklıyor mu?
3. Kanıtın kaynağı ve sınırı görünür mü?
4. Bu slayt kaldırılırsa sunumun akıl yürütmesi bozulur mu?

Dördüncü sorunun yanıtı “hayır” ise slayt büyük olasılıkla gereksizdir.

Erişilebilirlik sunum sonrasına bırakılmaz

W3C erişilebilir sunum rehberi, görsellerdeki önemli bilgiyi sözlü olarak açıklamayı, anlaşılır bir dil kullanmayı ve katılımcılara bilgiyi işlemeleri için zaman tanımayı önerir. Erişilebilir dosya sunmak kadar, anlatım davranışı da önemlidir.

Microsoft’un PowerPoint rehberi şu uygulamaları ayrıntılandırır:

• her slayta benzersiz ve anlamlı başlık vermek,
• bilgilendirici görsellere alternatif metin eklemek,
• yeterli renk karşıtlığı kullanmak ve anlamı yalnız renkle vermemek,
• okunabilir yazı ve basit bir düzen seçmek,
• bağlantı metnini “buraya tıklayın” yerine hedefi açıklayacak biçimde yazmak,
• yerleşik erişilebilirlik denetleyicisini çalıştırmak.

Grafiği “burada gördüğünüz gibi” diyerek geçmeyin. Eğilimi, karşılaştırmayı ve önemli değeri sözcüklerle ifade edin. Video kullanıyorsanız altyazı ve gerekirse sesli betimleme ihtiyacını planlayın.

Notlar, ekran ve konuşmacı aynı metni taşımamalı

Slayta bütün konuşmayı yazmak iki kanalı aynı iş için yarıştırır: dinleyici hem okumaya hem sizi dinlemeye çalışır. Bunun yerine:

• slaytta iddia ve kanıt,
• konuşmacı notunda geçiş, örnek ve kaynak ayrıntısı,
• paylaşılacak belgede yöntem ve ek açıklamalar bulunsun.

Dinleyicinin daha sonra başvuracağı ayrıntılı belge ile canlı sunum aynı dosya olmak zorunda değildir.

Prova: süreyi değil, aktarımı ölçün

En az bir provayı gerçek cihaz, gerçek sunum modu ve gerçek süreyle yapın. Telefon kronometresi yalnız toplam zamanı gösterir; şu kayıt formu sorunun yerini bulur:

Zaman	Gözlenen sorun	Etkisi	Tek değişiklik
02:10	Grafik açıklanmadan geçildi	Ana karşılaştırma belirsiz	Eğilimi bir cümleyle söyle
06:40	Örnek üç dakika sürdü	Sonuca süre kalmadı	Örneği tek vakaya indir
09:20	Son slayt yeni bilgi açtı	Eylem çağrısı kayboldu	Yeni bilgiyi çıkar

Her provada her şeyi değiştirmeyin. En yüksek etkili bir veya iki sorunu düzeltip yeniden deneyin.

Teknik yedek plan

Teknolojiyi bilmek yalnız programın düğmelerini tanımak değildir. Sunumdan önce:

1. dosyayı kullanılacak bilgisayarda açın,
2. yazı tiplerini, videoyu, sesi ve bağlantıları test edin,
3. çevrimdışı bir PDF kopyası bulundurun,
4. adaptör ve görüntü oranını kontrol edin,
5. sunum notlarının dinleyici ekranına yansımadığını doğrulayın,
6. teknoloji çalışmazsa anlatabileceğiniz iki dakikalık çekirdek sürümü hazırlayın.

Teknik aksaklık, içeriğin mantığını ortadan kaldırmamalıdır.

Sunum sonrası öğrenme döngüsü

“Nasıl buldunuz?” sorusu çoğunlukla nezaket yanıtı üretir. Bunun yerine üç somut soru sorun:

• Ana sonuç sizce neydi?
• Hangi kanıt ikna edici veya belirsizdi?
• Bir sonraki sürümde hangi bölüm kısalmalı ya da açıklanmalı?

Dinleyicinin söylediği ana sonuç, hedef cümlenizle uyuşmuyorsa tasarım sorunu vardır. Böylece geri bildirim kişisel beğeniden içerik aktarımına döner.

Son kontrol listesi

• Tek cümlelik dinleyici sonucu yazıldı.
• Her bölümün iddiası ve kanıtı var.
• Gereksiz görsel, animasyon ve metin çıkarıldı.
• Kaynaklar ve kanıt sınırları görünür.
• Slayt başlıkları benzersiz ve anlamlı.
• Görseller açıklanıyor; alternatif metin ve karşıtlık kontrol edildi.
• Gerçek süreyle en az bir prova yapıldı.
• Çevrimdışı yedek ve teknik B planı hazır.
• Son slayt yeni konu açmıyor; sonucu ve sonraki adımı söylüyor.

İyi sunum, sahnede daha çok hareket etmek veya daha çok multimedya göstermek değildir. Amaç, kanıt, erişilebilirlik ve prova birbiriyle uyumluysa dinleyiciye ayrılan zamanın karşılığı verilir.